OPOKA CIO National Conference – przemoc domowa i międzynarodowe sprawy rodzinne. Dlaczego Wielka Brytania i Polska nadal różnie rozumieją przemoc?

Udział w pierwszej ogólnokrajowej konferencji zorganizowanej przez OPOKA CIO w maju w Bristolu był dla nas nie tylko zaszczytem, ale przede wszystkim okazją do rozmowy z osobami, które na co dzień wspierają Polaków mieszkających w Wielkiej Brytanii.

Podczas konferencji prowadziliśmy panel poświęcony międzynarodowym uprowadzeniom rodzicielskim dzieci, w tym sprawom prowadzonym na podstawie Konwencji haskiej z 1980 r., oraz wpływowi przemocy domowej na postępowania dotyczące powrotu dziecka do państwa jego zwykłego pobytu.

Rozmowy z uczestnikami po raz kolejny pokazały, jak wiele nieporozumień wynika z różnic pomiędzy polskim i brytyjskim podejściem do przemocy domowej.

Domestic abuse – znacznie szersze pojęcie niż przemoc fizyczna

W Anglii i Walii od wielu lat odchodzi się od postrzegania przemocy domowej wyłącznie jako przemocy fizycznej.

Przełomowym momentem było uchwalenie Domestic Abuse Act 2021, który wszedł w życie w kwietniu 2021 r. Ustawa stworzyła jednolitą definicję domestic abuse i potwierdziła, że przemoc domowa może mieć wiele różnych form.

Obejmuje ona między innymi:

• przemoc fizyczną,
• przemoc seksualną,
• przemoc psychiczną,
• przemoc emocjonalną,
• przemoc ekonomiczną,
• zachowania kontrolujące i przymuszające, czyli controlling or coercive behaviour,
• groźby, zastraszanie oraz nękanie.

Jednym z najistotniejszych elementów brytyjskiego podejścia jest uznanie, że przemoc domowa nie musi pozostawiać śladów na ciele. Długotrwałe kontrolowanie partnera, izolowanie go od rodziny i znajomych, odbieranie dostępu do pieniędzy czy systematyczne podważanie jego poczucia własnej wartości mogą być traktowane jako równie poważne formy przemocy.

Coercive control i gaslighting

W praktyce rodzinnej w Wielkiej Brytanii ogromną rolę odgrywa pojęcie coercive control.

Jest to długotrwały wzorzec zachowań mających na celu podporządkowanie drugiej osoby poprzez kontrolę, izolację, ograniczanie jej autonomii oraz wywoływanie poczucia zależności i strachu.

Przykładami mogą być:

• kontrolowanie kontaktów z rodziną i znajomymi,
• kontrolowanie wydatków i dostępu do pieniędzy,
• monitorowanie telefonu lub lokalizacji,
• ciągłe groźby i szantaż emocjonalny,
• ograniczanie możliwości pracy zawodowej.

Z kolei gaslighting oznacza manipulację psychologiczną polegającą na systematycznym podważaniu postrzegania rzeczywistości przez drugą osobę. Ofiara zaczyna wątpić we własną pamięć, ocenę sytuacji i zdrowy rozsądek.

Choć termin gaslighting nie jest odrębnym przestępstwem, jest często analizowany przez brytyjskie sądy jako element przemocy psychicznej lub coercive control.

Dzieci również są ofiarami przemocy

Kolejną istotną różnicą jest podejście do dzieci.

Domestic Abuse Act 2021 wyraźnie wskazuje, że dziecko jest uznawane za ofiarę przemocy domowej, jeżeli widzi, słyszy lub doświadcza skutków przemocy pomiędzy osobami dorosłymi.

Nie musi więc samo doznać przemocy fizycznej.

Już samo dorastanie w domu, w którym występuje przemoc, może powodować poważne konsekwencje dla rozwoju dziecka i jest uwzględniane przez sądy rodzinne przy podejmowaniu decyzji dotyczących kontaktów i miejsca zamieszkania dziecka.

Jak wygląda sytuacja w Polsce?

W Polsce świadomość przemocy psychicznej i ekonomicznej niewątpliwie rośnie.

Przepisy przewidują możliwość ścigania m.in. przestępstwa znęcania się, zgodnie z art. 207 Kodeksu karnego, a ustawa o przeciwdziałaniu przemocy domowej obejmuje również przemoc psychiczną i ekonomiczną.

Jednak w praktyce postępowań sądowych i karnych nadal zauważalne są różnice w porównaniu z Wielką Brytanią.

W szczególności:

• coercive control nie funkcjonuje jako odrębna konstrukcja prawna,
• gaslighting nie jest samodzielnie rozpoznawany jako forma przemocy,
• znacznie większy nacisk nadal kładzie się na dowody przemocy fizycznej,
• dzieci będące świadkami przemocy nie są traktowane jako jej bezpośrednie ofiary.

Dlaczego ma to znaczenie w sprawach międzynarodowych?

Różnice te mają ogromne znaczenie w sprawach prowadzonych na podstawie Konwencji haskiej dotyczącej cywilnych aspektów uprowadzenia dziecka za granicę, a także w postępowaniach dotyczących relokacji dziecka.

To, co dla sądu w Anglii może stanowić poważne ryzyko dla bezpieczeństwa dziecka lub rodzica, nie zawsze jest oceniane w taki sam sposób przez sądy w Polsce.

Dlatego prowadzenie spraw transgranicznych wymaga nie tylko znajomości przepisów, ale również zrozumienia odmiennych standardów stosowanych przez sądy obu państw.

Wymiana doświadczeń jest niezbędna

Konferencja OPOKA CIO pokazała, jak duże jest zapotrzebowanie na praktyczną wiedzę dotyczącą międzynarodowego prawa rodzinnego.

Cieszymy się, że mogliśmy podzielić się doświadczeniami zdobytymi podczas blisko dwudziestu lat prowadzenia spraw rodzinnych, w tym licznych postępowań o charakterze międzynarodowym.

Dziękujemy organizatorom za zaproszenie, a wszystkim uczestnikom za inspirujące rozmowy i ogromne zainteresowanie tematem. Mamy nadzieję, że to dopiero początek kolejnych spotkań poświęconych ochronie rodzin i dzieci w sprawach transgranicznych.